معرفی و کاربرد آزمون
آزمایش نفوذ یکی از آزمونهای مهم در کنترل کیفیت فرآوردههای نفتی است که با هدف تعیین میزان سختی، نرمی و قوام مواد انجام میشود. در این آزمون، عمق نفوذ یک سوزن یا مخروط استاندارد در نمونه، تحت شرایط مشخصی از نظر دما، زمان و بار اعمالشده اندازهگیری میشود.
دستگاه نفوذسنج (Penetrometer) با اندازهگیری میزان جابهجایی سوزن یا مخروط، امکان ارزیابی ویژگیهای فیزیکی مواد مختلف را فراهم میکند. این دستگاه در آزمایشگاه آزمون گستر بندر برای انجام آزمونهایی مانند تعیین درجه نفوذ قیر، نفوذ مخروط گریسهای روانکننده و نفوذ سوزنی مومهای نفتی مورد استفاده قرار میگیرد.
۱. آزمایش درجه نفوذ قیر (Bitumen Penetration Test)
درجه نفوذ قیر یکی از شاخصهای اصلی برای ارزیابی سختی و نرمی قیر است. در این آزمون، میزان نفوذ یک سوزن استاندارد در نمونه قیر، تحت شرایط مشخص و کنترلشده اندازهگیری میشود.
مقدار نفوذ سوزن بر حسب دهم میلیمتر (0.1 mm) گزارش میشود. برای مثال، قیر با درجه نفوذ ۶۰/۷۰ دارای محدوده نفوذ ۶۰ تا ۷۰ واحد است که معادل ۶ تا ۷ میلیمتر خواهد بود.
عدد نفوذ بالاتر نشاندهنده قیر نرمتر و عدد نفوذ پایینتر بیانگر قیر سختتر است. این شاخص در درجهبندی قیرها، کنترل کیفیت محمولههای تولیدی و انتخاب نوع قیر متناسب با شرایط اقلیمی و ترافیکی پروژههای راهسازی اهمیت دارد.
استاندارد مرجع: ASTM D5 و استاندارد ملی ایران به شماره 2950.
۲. آزمایش نفوذ مخروط گریس (Grease Cone Penetration)
آزمایش نفوذ مخروط یکی از روشهای اصلی ارزیابی قوام و سختی گریسهای روانکننده است. در این روش، یک مخروط استاندارد تحت اثر وزن مشخص و در شرایط کنترلشده روی سطح نمونه قرار میگیرد و میزان نفوذ آن در مدتزمان تعیینشده اندازهگیری میشود.
این آزمون برای بررسی ویژگیهای گریس در حالتهای مختلف، از جمله نمونه کارنکرده و نمونه پس از کارکرد مکانیکی، کاربرد دارد.
انواع آزمون نفوذ گریس
الف) نفوذ گریس کارنکرده (Unworked Penetration)
در این روش، نمونه گریس بدون اعمال کار مکانیکی قبلی در ظرف مخصوص قرار میگیرد. پس از رساندن نمونه به دمای آزمون، مخروط استاندارد برای مدتزمان تعیینشده آزاد میشود و میزان نفوذ آن در گریس اندازهگیری میشود. نتیجه این آزمون نشاندهنده قوام اولیه گریس است.
ب) نفوذ گریس کارکرده (Worked Penetration)
در این روش، نمونه گریس ابتدا در دستگاه گریسکار (Grease Worker) تحت ۶۰ ضربه رفت و برگشتی کامل قرار میگیرد. پس از پایان عملیات مکانیکی، میزان نفوذ مخروط در نمونه اندازهگیری میشود.
مقایسه نتایج نمونه کارنکرده و کارکرده، اطلاعات ارزشمندی درباره تغییر قوام گریس در اثر اعمال تنش مکانیکی و پایداری ساختار آن فراهم میکند.
نتایج آزمون نفوذ مخروط در تعیین درجه قوام گریس و ارزیابی ویژگیهای فیزیکی آن اهمیت دارد. این آزمون به تولیدکنندگان و مصرفکنندگان کمک میکند تا تغییرات قوام گریس را در اثر کارکرد مکانیکی بررسی کرده و محصول مناسب را برای شرایط کاری مورد نظر انتخاب کنند.
استاندارد مرجع: ASTM D217 و استاندارد ملی ایران به شماره 1209.
۳. آزمایش نفوذ مومهای نفتی (Needle Penetration of Petroleum Waxes)
مومهای نفتی از جمله فرآوردههایی هستند که میزان سختی و قوام آنها بر ویژگیهای فیزیکی و عملکرد محصول تأثیر میگذارد. آزمایش نفوذ مومهای نفتی با هدف تعیین میزان سختی و اندازهگیری عمق نفوذ سوزن استاندارد در نمونه، تحت شرایط مشخص انجام میشود.
اصول آزمون:
ابتدا نمونه موم مطابق دستورالعمل استاندارد ذوب شده و در ظرف مخصوص آزمون ریخته میشود. سپس نمونه تحت شرایط کنترلشده سرد شده و برای رسیدن به دمای مورد نظر در حمام دمایی قرار میگیرد. پس از آمادهسازی نمونه، سوزن استاندارد دستگاه نفوذسنج تحت بار مشخص و برای مدت زمان تعیینشده روی سطح نمونه قرار میگیرد. در پایان، میزان نفوذ سوزن در موم ثبت و بهعنوان نتیجه آزمون گزارش میشود.
نتیجه آزمون نفوذ برای مومها هم بر حسب دهم میلیمتر (0.1 mm) گزارش میشود. بهطور کلی، مقدار نفوذ بیشتر نشاندهنده موم نرمتر و مقدار نفوذ کمتر بیانگر سختی بیشتر نمونه است.
اهمیت آزمایش نفوذ مومهای نفتی:
تعیین میزان نفوذ مومهای نفتی در کنترل کیفیت محصول، بررسی یکنواختی تولید و مقایسه مشخصات فیزیکی نمونههای مختلف کاربرد دارد.
استاندارد مرجع :ASTM D1321 و استاندارد ملی ایران به شماره 22119.



